- રૃ.૪૦ હજારનું આઇપેડ દુકાનમાં તફડાવતાં કોઇ પકડાય અને તેને કહેવામાં આવે કે 'તું દુકાનદારને રૃ.૪૦૦ આપી દે. તો આઇપેડ તારું અને તારી સામે કોઇ કેસ પણ નહીં થાય.' આ કેવો હળાહળ અન્યાય? પણ  એપલ, ગુગલ, ઇન્ટેલ, એડોબી જેવી તોેતિંગ કંપનીઓ પર એવો જ અન્યાય કરવાનો આરોપ મુકાયો છે.

સિલિકૉન વૅલીની આઇટી કંપનીઓ દુનિયાભરમાં તેમના ગુણવત્તાપ્રેમ માટે મશહૂર છે. ત્યાં ડિગ્રી નહીં, ગુણવત્તા પૂજાય છે. અડધા ભણતરે ઉઠી ગયેલા ને ગરાજ કે ડોરમેટરીમાં કંપનીઓ શરૃ કરનારા અબજપતિ બની જાય, એવી કથાઓ બહુ જાણીતી છે. આ રીતે આગળ આવેલા લોકો આવડતની કદર કરનારા જ હોય- અને શોષણખોર ન જ હોઇ શકે, એવું સહજ રીતે માનવાનું મન થાય.
ગુગલ, એપલ, ફેસબુક જેવી કંપનીઓના માલિકો કે સ્થાપકોની છાપ પણ એવી જ છે. દિમાગના જરા તરંગી કે સામાજિક રીતે બહુ હળતાભળતા ન ભલે હોય, પણ સિલિકૉન વેલીના આ શાહુકારો રીઢા ચૂસણખોર કોર્પોરેટ જેવા તો ન જ હોય. જિનિયસ હોવાના નાતે કેટલાક રીતરિવાજો કે એટીકેટ તે પાળતા ન હોય (જેમ કે કરોડો ડોલરની કંપનીના માલિક હોવા છતાં સસ્તાં ટી-શર્ટ પહેરીને ફરતા હોય), પણ તે દુષ્ટ ન હોય. પોતાની કંપની દુનિયાભરમાં છવાઇ જાય અને અવ્વલ બને એ માટે તે અવનવા તુક્કા લડાવી શકે, દેશોમાં ધંધો કરવા માટે સરકારોની ગેરવાજબી માગણી સાથે થોડાંઘણાં સમાધાન કરી શકે, પણ પોતાની ખરી મૂડી જેવા કર્મચારીઓનું અહિત તો એ લોકો ન કરે.
સિલિકોન વૅલીના કેટલાક શેઠિયાઓની આ મુઠ્ઠી ઘણા વખત સુધી બાંધી રહ્યા પછી આખરે ખુલી ગઇ છે. તેમાંથી જાણવા મળતી વિગતો તેમની વ્યક્તિગત કે કંપનીની આબરૃમાં જરાય વધારો કરે એવી નથી. બલકે આબરૃની સાથોસાથ નાણાંકોથળીમાં પણ સારું એવું ગાબડું પાડનારી છે. સિલિકૉન વૅલીના 'વર્સ્ટ કેપ્ટ સિક્રેટ' (સૌથી ગુપ્ત રહેલાં કાળાં કારનામાં)માં જેની ગણતરી થાય છે, એ કૌભાંડ પરથી પહેલી વાર પડદો થોડા સમય પહેલાં ખુલ્યો. ટૂંકમાં હકીકત એટલી હતી કે કેટલીક ટોચની કંપનીઓના માલિકોએ પરસ્પર સમજૂતી કરી. તેમણે ઠરાવ્યું કે એકબીજાની કંપનીમાંથી (કામના) કર્મચારીઓને ખેરવવા નહીં.
વાત પહેલી નજરે સામાન્ય લાગે. મોટા ભાગના ભારતીય કર્મચારીઓના માપથી જોતાં તેમાં 'કૌભાંડ' કે 'વર્સ્ટ કેપ્ટ સિક્રેટ' જેવું કદાચ ન પણ લાગે. છતાં, આ વાત અમેરિકાની - અને તેમાં પણ ગુણવત્તાની પૂજા માટે જાણીતી સિલિકૉન વૅલીની હતી અને આ સમજૂતી કહો કે સાંઠગાંઠ, તેની સાથે સંકળાયેલાં માથાં અને કંપનીઓ મામૂલી ન હતાં ઃ એપલ, ગુગલ, ઇન્ટેલ, એડોબી, પિક્સાર, લુકાસફિલ્મ. ખરા અર્થમાં ટેકનોલોજીના ક્ષેત્રે જાયન્ટ કહેવાય એવી કંપનીઓ છે. તેમણે કર્મચારીઓના પગાર કાબૂમાં રાખવા માટે વર્ષ ૨૦૦૫થી ૨૦૦૯ વચ્ચે એવી નીતિ અપનાવી હતી કે એકબીજાના કર્મચારીઓને વધારે પેકેજ આપીને તોડવા નહીં. (આ ગોઠવણમાં 'ફેસબુક' અને તેના કર્તાહર્તા માર્ક ઝકરબર્ગ સામેલ ન હતા.)
આઇટી ક્ષેત્રે તેજસ્વીતાની બોલબાલા હોય ત્યારે કામના માણસોનો પગાર વધુમાં વધુ કેટલો હોય એની કોઇ હદ ન હોય. જેવી માણસની આવડત, જેવી કંપનીની ગરજ. આ કિસ્સામાં સંડોવાયેલી ચારે કંપનીઓ પાસે એવા ઘણા તેજસ્વી માણસો હોય, જેમને તોડવામાં એકબીજી કંપનીઓને રસ પડે. પરંતુ 'ગુગલ'નો માણસ 'એપલ' તોડે ને 'એપલ'નો માણસ 'ઇન્ટેલ' તોડે ને ફરી 'ગુગલ' એ માણસને પાછો લઇ આવે, એવી અંદરોઅંદરની ખેંચતાણમાં માણસો તો આ ચાર કંપની વચ્ચે ફરતા રહે, પણ દરેક કૂદકા વખતે તેમનો પગાર વધતો રહે- અને કંપનીઓને એટલું 'નુકસાન' થાય. સાથોસાથ, માણસોને ઊંચા પગારે પાછા લેવામાં કે સામેની કંપનીમાંથી ઊંચા પગારે લઇ આવવામાં કંપનીઓના અહમ્ પણ ન ઘવાય? એટલે તેજસ્વીતાની કદરના અને ઉચ્ચ કોટીની સ્પર્ધાનો દાવા કરતી આ કંપનીઓના કર્તાહર્તાઓએ અંદરોઅંદર સાંઠગાંઠ કરી લીધી ઃ આપણે એકબીજાના માણસ તોડીએ તો માણસોનાં મોઢાં મોટાં થાય ને? આપણે એમાં પડવું જ નહીં. એટલે માણસોનાં મોઢાં માપમાં અને પગાર કાબૂમાં રહે.
આ મતલબના ઇ-મેઇલ વ્યવહાર પણ ચારે કંપનીઓના કર્તાહર્તાઓ વચ્ચે થતા હતા. જેમ કે, માર્ચ, ૨૦૦૭ના એક ઇ-મેઇલમાં 'ગુગલ'ના પાર્ટનર એરિક શ્મિટે 'એપલ'ના સ્ટીવ જોબ્સને લખ્યું હતું કે 'ગુગલ માટે ભરતી કરનાર એક કર્મચારીએ એપલના કેટલાક લોકોનો સંપર્ક કર્યો હતો. આ કંપનીની નીતિનો ભંગ છે અને એ માટે તેને કાઢી મૂકવામાં આવી છે. ભવિષ્યમાં પણ આવું કંઇ થાય તો જરૃર મારું ધ્યાન દોરશો. અમે યથાયોગ્ય પગલાં લઇશું.' આ મેઇલના જવાબમાં સ્ટીવ જોબ્સે એક સ્માઇલી મોકલ્યું હતું. મતલબ કે - તમે બરાબર કર્યું છે.         આવા  તો અનેક વાર્તાલાપો અદાલત સમક્ષ આવ્યા છે, જેમાં ગુણવત્તા અને સ્પર્ધાત્મકતાની વાત કરતા આ આઇટી સમ્રાટો પોતાના કર્મચારીઓ બાબતે જૂના જમાનાના કોર્પોરેટ બોસ કે શેઠિયાની ભાષામાં વાત કરતા હોય. વધુ એક ઉદાહરણ ઃ સ્ટીવ જોબ્સે 'ગુગલ'ના સર્જી બ્રિનને લખ્યું હતું, 'તમે અમારામાંથી એક પણ માણસને લીધો તો એનો મતલબ થશે ઃ જંગ.'
૨૦૧૧માં 'લુકાસફિલ્મ'ના એક ભૂતપૂર્વ સોફ્ટવેર એન્જિનિયરે બાકીની કંપનીઓ સામે અદાલતમાં કેસ દાખલ કર્યો.  એપલ, ગુગલ, ઇન્ટેલ, એડોબી, પિક્સાર, લુકાસફિલ્મ, ઇન્ટયુઇટ વચ્ચેની સાંઠગાંઠની સીધી અસર આશરે ૬૪ હજાર પ્રોગ્રામર અને ઇજનેરો પર પડી હતી. આ પ્રકારના ગુના માટે અમેરિકામાં 'ક્લાસ એક્શન સુટ'ની જોગવાઇ છે.એટલે કે એક કે વધુ આરોપીઓ સામે એક કે સંખ્યાબંધ ફરિયાદીઓ એક સાથે એક જ કેસમાં અદાલતમાં ન્યાય માગી શકે. આ ક્લાસ એક્શન સુટમાં જે રીતે મોટાં માથાં સંડોવાયેલાં હતાં, એ જોતાં તેમની આબરૃની ધજા થાય એવી ઘણી વિગતો બહાર આવવાની સંભાવના હતી. એ રીતે આ કેસ સિલિકોન વેલીની કેટલીક મહાન કંપનીઓના ચહેરા પર રહેલું નવા જમાનાની ઉદ્યોગસાહસિકતાનું મહોરું ઉતારી લેનારો પુરવાર થવાનો હતો. પરંતુ એવું થાય તે પહેલાં ફરિયાદીઓના વકીલોએ કંપનીઓ સાથે સમાધાન કરી લીધું. અગાઉ પિક્સાર, લુકાસફિલ્મ, ઇન્ટયુઇટ જેવી કંપનીઓએ ફક્ત ૨ કરોડ ડોલર આપીને કર્મચારીઓને પટાવી લીધા હતા, જ્યારે ગુગલ, એપલ, ઇન્ટેલ અને એડોબી જેવી મસમોટી કંપનીઓએ ફક્ત ૩૨.૪ કરોડ ડોલરમાં ફરિયાદીઓના વકીલ સાથે સમાધાનનો ખેલ પાડી દીધો. 
ગયા મહિને થયેલું આ સમાધાન નવા વિવાદનું કારણ બન્યું છે. કારણ કે કેટલાક અહેવાલો પ્રમાણે, 'એપલ'નું બેન્કમાં પડેલું ભંડોળ (૧૫૦ અબજ ડોલર) ઇઝરાઇલ અને બ્રિટનના સહિયારા રોકડ ભંડોળ કરતાં વધારે છે. એવી રીતે ગુગલ, ઇન્ટેલ અને એડોબીનું સહિયારું રોકડ ભંડોળ ૮૦ અબજ ડોલર છે. આ રકમની સરખામણીમાં સમાધાન પેટે કબૂલાયેલી ૩૨.૪ કરોડ ડોલરની રકમ ચણામમરા જેવી લાગે.  પ્રમાણની રીતે જોઇએ તો આ રકમ ચારે કંપનીઓની છેલ્લા ત્રણ મહિનાની કમાણીના ૦.૪ ટકા જેટલી થાય છે. આ જ કારણથી એક અરજદારે ન્યાયાધીશને એક પત્ર દ્વારા અપીલ કરી છે કે આ કંપનીઓને આટલા સસ્તામાં જવા દેવાય નહીં અને અરજદારોને ન્યાય મળે એટલા ખાતર તેમણે આ સમાધાન ફગાવી દેવું જોઇએ. તેમના અંદાજ પ્રમાણે ચારે કંપનીઓની સાંઠગાંઠને કારણે બધા કર્મચારીઓને આશરે ૩ આબજ ડોલરનું નુકસાન થયું છે, જે સમાધાનની રકમ કરતાં દસ ગણું વધારે છે.   
ફરિયાદીઓના વકીલે કબૂલી લીધેલા સમાધાનથી કેવો ઘાટ થયો છે તે સમજાવવા માટે અરજદારે આઇપોડની ચોરીવાળું ઉદાહરણ આપ્યું છે. વક્રતાની વાત એ પણ છે કે સમાધાનની રકમ (૩૨.૪ કરોડ ડોલર)ના તમામ અરજદારો વચ્ચે ભાગ પાડતાં તેમના ભાગે માંડ થોડા હજાર ડોલર આવશે, પણ તેમના કેસ લડનારા વકીલોની કંપનીઓ ફી પેટે સાડા સાત કરોડ ડોલર ખાટી જશે.
સામાન્ય સંજોગોમાં અરજદાર પોતાના વકીલે કરેલા સમાધાનથી અસંતુષ્ટ હોય તો એ વકીલને તગેડી શકે, પણ સહિયારા ધોરણે થયેલા ક્લાસ એક્શન સુટમાં વકીલને દૂર કરવાનું આસાન નથી. સમાધાન સામે થયેલી રજૂઆતને પણ બીજા ઘણા સાથીદારોનો ટેકો મળવો જરૃરી છે. એવું થાય તો તેમને ન્યાય - અને વધારે રકમ- મળવાની આશા રહેશે. બાકી, તેમણે થોડા હજાર ડોલર લઇને સંતોષ માનવો પડશે અને કંપનીઓને ડોલરની કે આબરૃની રીતે મોટું નુકસાન નહીં થાય.
આ કેસ એક સાથે અમેરિકાની ન્યાયપ્રણાલિની ખૂબી અને મર્યાદા ચીંધવાની સાથે એ પણ દર્શાવે છે કે કાળા રંગના શેડમાં ફેરફાર હોઇ શકે, પણ કાગડા બધે કાળા હોય છે.